Thứ sáu, Ngày 28 Tháng 2 Năm 2020

Bản tin Khoa học và Công nghệ

Nghiên cứu hoàn thiện quy trình công nghệ chế biến một số sản phẩm từ Giảo cổ lam, Ấu tẩu của Hà Giang

12/09/2019 15:49

Trong những năm gần đây, xu hướng dùng dược liệu tự nhiên ngày càng được ưa chuộng do độ an toàn cao và đó là nguồn tài nguyên có thể tái tạo được, cho tới nay có hơn 3.000 sản phẩm thuốc thảo mộc, chiếm 10% toàn bộ thị trường dược phẩm và gần 1/3 thị trường thuốc, việc sử dụng các loại dược liệu thảo mộc ngày càng được người tiêu dùng ưa chuộng. Dựa trên một lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học tự nhiên, cho thấy sự cần thiết phải xây dựng các kĩ thuật tách chiết tiêu chuẩn và phù hợp để thu được các hợp chất hoạt tính sinh học nhằm phục vụ sức khỏe của con người và các phương pháp tách chiết chọn lọc từ các nguồn nguyên liệu thiên nhiên khác nhau có thể được sử dụng trong từng trường hợp khác nhau.

Dược liệu Giảo cổ lam

Hà Giang là một tỉnh có thế mạnh về nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú do điều kiện đất đai và khí hậu phù hợp, nơi đây có trên 1.000 loại cây dược liệu tự nhiên khác nhau với diện tích trồng ước khoảng 7.500 ha, mỗi loại dược liệu lại đòi hỏi quy trình chế biến sau thu hoạch khác nhau. Chính vì vậy, việc đầu tư công nghệ chế biến là một nhu cầu cấp thiết đối với tỉnh Hà Giang. Giảo cổ lam thường được chế biến ở dạng phơi khô làm trà mà chưa được chế biến đa dạng và phong phú ra các sản phẩm khác nhau; cũng là dược liệu nhưng Ấu tẩu lại là một cây dược liệu quý trong tứ đại danh dược (Sâm, Nhung, Quế, Phụ) đặc biệt rất độc nếu không biết cách chế biến, hiện nay cả hai dược liệu trên mới chế biến làm trà đối với Giảo cổ lam và làm rượu thuốc xoa bóp đối với Ấu tẩu hoặc dùng để nấu cháo, một điểm cốt yếu là trong Ấu tẩu chứa alkaloit mà tới nay vẫn chưa có quy trình chế biến Ấu tẩu đảm bảo cho là dược liệu hoặc thực phẩm.

Đứng trước những luận cứ khoa học thực tế và nhu cầu chế biến hai loại dược liệu quý nêu trên, tỉnh Hà Giang đã cho triển khai thực hiện đề tài “Nghiên cứu hoàn thiện quy trình công nghệ chế biến một số sản phẩm từ Giảo cổ lam, Ấu tẩu của Hà Giang” nhằm đóng góp vào việc chuẩn hóa lại các dược liệu này, giúp cho hình thành một số sản phẩm mới trên nền dược liệu Giảo cổ lam và Ấu tẩu; đồng thời nâng cao giá trị cây dược liệu và giá trị sau chế biến cây dược liệu; góp phần bảo tồn các nguồn gen quý, dần hình thành các vùng sản xuất nông - lâm nghiệp kết hợp, từ đó tăng hệ số sử dụng đất, tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, nâng cao ý thức của người dân trong việc bảo vệ tài nguyên rừng, nguồn dược liệu quý và vị thế của tỉnh Hà Giang.

Với các mục tiêu: Nghiên cứu quy trình công nghệ sản xuất Trà Giảo cổ lam, thực phẩm chức năng Giảo cổ lam, bột dinh dưỡng Ấu tẩu, kem xoa bóp Ấu tẩu và phân tích đánh giá một số chỉ tiêu chất lượng đối với các sản phẩm; xây dựng công nghệ chiết xuất thu các sản phẩm cao chiết, từ đó tiến hành bào chế tạo ra các sản phẩm; hoàn thiện quy trình sản xuất và đề xuất phương án thương mại hóa sản phẩm.

Sau hơn 2 năm thực hiện các nội dung: Khảo sát nguyên liệu Giảo cổ lam, Ấu tẩu trên địa bàn tỉnh Hà Giang; xây dựng công nghệ chế biến Giảo cổ lam và Ấu tẩu (xây dựng: Quy trình sơ chế chế biến Giảo cổ lam; quy trình và sản xuất thử nghiệm chế biến trà Giảo cổ lam và viên uống thực phẩm chức năng Giảo cổ lam; quy trình chế biến Ấu tẩu nhằm giảm hàm lượng alkaloit và khử loại aconitine về ngưỡng an toàn cho sử dụng; quy trình và sản xuất thử nghiệm chế biến kem xoa bóp Ấu tẩu và bột dinh dưỡng Ấu tẩu); trên cơ sở thiết bị chiết xuất dược liệu đa năng đã có thuộc Trung tâm Thông tin và Chuyển giao công nghệ mới, thiết kế, lắp đặt bổ sung thêm 01 tủ sấy tĩnh, dung tích 3700 lít, với 40 khay sấy và 02 thiết bị chứa dung môi, dung tích 1000 lít/cái để phục vụ sản xuất sản phẩm đề tài; xây dựng tài liệu hướng dẫn, đào tạo cán bộ và chuyển giao công nghệ; bước đầu tính toán hiệu quả kinh tế và đề xuất giải pháp thương mại hóa các sản phẩm của đề tài. Ban chủ nhiệm đề tài đã tập trung triển khai các nội dung, xác định nguyên liệu mẫu tiêu bản của hai loại dược liệu cần nghiên cứu, sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: Khảo sát thực địa phục vụ đánh giá nguồn nguyên liệu Giảo cổ lam và Ấu tẩu bằng phương pháp thu thập số liệu qua các công trình công bố trước đây kết hợp các chuyến khảo sát tại một số địa phương thuộc Hà Giang. Phỏng vấn dùng câu hỏi mở với những người thạo tin về cây Giảo cổ lam và Ấu tẩu ở các chợ Hà Giang cũng như tới trực tiếp các xã trọng tâm để thu thập thông tin và xin số liệu khảo sát. Số liệu tập hợp được lấy trong phạm vi thời gian 2 - 3 năm gần đây và hiện tại, đồng thời thu thập ý kiến về những khả năng khai thác dược liệu trong những năm tới.

Tiến hành các phương pháp nghiên cứu cụ thể: Định tính một số lớp chất trong dược liệu; định lượng nhóm chất saponin bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) từ cao chiết tổng ethanol; xác định alkaloid tổng; định lượng aconitine bằng HPLC; xác định khả năng kích ứng da thỏ; nghiên cứu độ thẩm thấu (khảo sát tính thẩm thấu qua màng da nhân tạo chính là tính sự hấp thu của chất khảo sát trong một khoảng thời gian cho trước được đo bằng cách phân tích dung dịch nhận và mẩu màng được dùng. Phần chất khảo sát còn lưu lại trong màng được xem như là phần đã được hấp thu trừ khi có thể chứng minh được rằng sự hấp thu có thể xác định được từ một mình giá trị phân tích dung dịch nhận. Phân tích những thành phần khác như dịch rửa màng sau thử nghiệm, lượng chất lưu trong các lớp màng cho phép đánh giá sâu hơn những số liệu thu được, bao gồm xu hướng phân bố trong các lớp và tỉ lệ phần trăm thu hồi chất. Để chứng minh hiệu năng và độ tin cậy của phương pháp, kết quả thử nghiệm đối với chất đối chiếu cần tương đồng với tài liệu đã được công bố); nghiên cứu độc tính cấp (liên quan đến việc sử dụng các mức liều khác nhau của chất thử nghiệm trong các nhóm khác nhau. Các động vật trong mỗi nhóm nhận được một mức liều cụ thể, tăng liều tiến triển từ nhóm này sang nhóm khác, bắt đầu từ nhóm 1 nhận được liều thấp nhất. Ghi nhận số lượng động vật tử vong trong mỗi nhóm, sự khác biệt giữa liều của mỗi nhóm và số lượng động vật tử vong trong mỗi nhóm là thông số quan trọng trong phương pháp thử độc cấp); nghiên cứu độc tính bán trường diễn (cho chuột uống bột dinh dưỡng Ấu tẩu cho thấy ở mức liều 250mg/kg/ngày và ở mức liều 500mg/kg/ngày thì không ảnh hưởng tới bất kỳ ở tất cả các lô, chuột di chuyển và ăn uống bình thường, phản xạ ánh sáng và âm thanh tốt, các chỉ số sinh hóa, chỉ số huyết học và các chỉ số nội tạng  như gan, lách, thận bình thường. Khi sử dụng ở mức liều 1000mg/kg/ngày không gây ảnh hưởng tới trọng lượng, nội tạng của chuột, các chỉ số sinh hóa và chỉ số huyết học khác bình thường ngoài việc gây tăng bạch cầu và ALT - chỉ số xét nghiệm men gan ở mức nhẹ. Như vậy, thực hiện sản xuất các sản phẩm từ Ấu tẩu đạt về số lượng theo yêu cầu, các sản phẩm được đánh giá đầy đủ về các chỉ tiêu đối với sản phẩm sử dụng làm thực phẩm cũng như là sử dụng làm kem bôi ngoài da. Ấu tẩu sau xử lý có hàm lượng aconitine là 0,073 mg/g cao chiết và 0,0256 mg/g bột dinh dưỡng; kem bôi Ấu tẩu không gây kích ứng da trên thỏ thí nghiệm. Các chỉ tiêu độc tính của bột dinh dưỡng Ấu tẩu đạt yêu cầu về an toàn thực phẩm - Bộ Y tế) và tối ưu hóa quy trình công nghệ...

Dược liệu Ấu tẩu

Kết quả đạt được: Đã nghiên cứu xây dựng được 01 hệ thống quy trình công nghệ sản xuất các sản phẩm từ Giảo cổ lam và Ấu tẩu, trong đó quy trình công nghệ khử độc alkaloid aconitine lần đầu tiên được nghiên cứu và áp dụng vào sản xuất thử nghiệm đã cho kết quả cao; sản xuất thử nghiệm và tạo ra 200 kg Giảo cổ lam khô hàm ẩm < 12% đạt tiêu chuẩn Dược Điển Việt Nam IV, 40 kg cao đặc Giảo cổ lam, 3000 túi trà lọc Giảo cổ lam, 40 kg bột dinh dưỡng Ấu tẩu, 600 lọ kem bôi Ấu tẩu, 300 lọ thực phẩm chức năng Giảo cổ lam, các sản phẩm đều được phân tích đánh giá chất lượng và đã đăng ký các tiêu chuẩn để lưu hành sản phẩm (bao gồm 03 Sản phẩm đã được đăng ký tiêu chuẩn cơ sở là bột dinh dưỡng Ấu tẩu, trà túi lọc Giảo cổ lam và viên uống Giảo cổ lam và 01 sản phẩm kem bôi Ấu tẩu đã được Sở Y tế Hà Nội tiếp nhận công bố sản phẩm); xây dựng tài liệu hướng dẫn vận hành và đào tạo, chuyển giao công nghệ cho 02 cán bộ của đơn vị tiếp nhận công nghệ chiết xuất Giảo cổ lam, Ấu tẩu thuộc Trung tâm Thông tin và Chuyển giao công nghệ mới; thiết kế và lắp đặt 01 tủ sấy dược liệu dung tích 3700 lít (40 khay sấy) và 02 thiết bị chứa dung môi dung tích 1000 lít/chiếc; tiến hành đánh giá sơ bộ về quá trình sản xuất và hiệu quả kinh tế cho thấy hiệu quả kinh tế đem lại đáp ứng các yêu cầu về phát triển dược liệu, nâng cao thu nhập cho bà con nông dân cũng như các nhà sản xuất. Các sản phẩm của đề tài có tiềm năng lớn khi đưa ra thị trường do có nhiều ưu điểm vượt trội, đồng thời có tính mới (Công nghệ chiết xuất thu Giảo cổ lam giàu saponin cho hiệu suất thu hồi cao chiết khá lớn, hàm lượng saponin định lượng trong bột sấy phun Ấu tẩu chiếm 12%, các thông số công nghệ được tiến hành tối ưu hóa và chuẩn hóa do đó công nghệ chiết xuất là ổn định; Công nghệ xử lý aconitine từ Ấu tẩu lần đầu tiên được nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam bởi các nhà nghiên cứu của Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên, với công nghệ này có thể dễ dàng áp dụng cho các quy mô sản xuất tập trung, thời gian xử lý nguyên liệu được rút ngắn rất nhiều so với các phương pháp truyền thống, đồng thời hiệu quả xử lý aconitine bằng công nghệ mới cho hiệu quả cao hơn nhiều so với phương pháp truyền thống), tính đặc thù của địa phương.

Những kết quả trên, đề tài đã được Hội đồng khoa học cấp tỉnh nhất trí nghiệm thu đánh giá đề tài đạt loại khá, đây là kết quả mang tính chất khoa học có ý nghĩa thiết thực khẳng định khả năng nhân rộng kết quả của đề tài, góp phần nâng cao nhận thức, chủ động nắm bắt công nghệ, triển khai sản xuất đồng thời phối hợp với các cơ sở kinh doanh trên địa bàn để nhanh chóng đưa các sản phẩm này ra thị trường, qua đó mang lại hiệu quả kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội cũng như phục vụ du lịch của tỉnh Hà Giang./.

 

 

Bản tin KH&CN Hà Giang

Tin khác

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ gen bệnh Thalassemia ở một số dân tộc thiểu số tại tỉnh Hà Giang (12/09/2019 15:45)

Nghị định số 13/2019/NĐ-CP của Chính phủ - Một số điểm mới về chính sách phát triển doanh nghiệp khoa học và công nghệ (12/09/2019 15:43)

Mật ong Bạc hà, một sản phẩm được chứng nhận Chỉ dẫn địa lý cần được bảo vệ (12/09/2019 15:38)

Hà Giang chú trọng nghiên cứu và phát triển thức ăn chăn nuôi mùa đông cho đại gia súc (12/09/2019 15:05)

Đẩy mạnh hiệu quả truy xuất nguồn gốc hàng hóa tại Hà Giang (12/09/2019 14:46)

Công tác cải cách hành chính Sở Khoa học và Công nghệ (12/09/2019 14:33)

xem tiếp